Anatomia układu rozrodczego psa

ANATOMIA UKŁADU ROZRODCZEGO PSA

 

Narządy płciowe psa składają się z następujących części:

1.    *   Jąder

2.    *   Najądrzy

3.    *   Nasieniowodów wraz z przewodem moczopłciowym wtórnym

4.    *   Narządu kopulacyjnego – prącia i napletka.

 

 

JĄDRO

Jądro jest właściwym narządem plemnikotwórczym. Oprócz wytwarzania plemników jadro, podobnie jak jajnik, jest miejscem powstawania hormonów płciowych

Jądro jest tworem parzystym, kształtu jajowatego o dwóch jednakowych biegunach. Rozróżniamy w nim dwa końce, dwa brzegi i dwie powierzchnie. Jądro jest złożonym gruczołem cewkowym. Od zewnątrz okryte jest mocną torebka złożoną z dwóch listków.

Wytwarzanie plemników odbywa się w kanalikach nasieniotwórczych, które u dorosłego psa stanowią 90% masy jadra.

W świetle kanalika między palczastymi wypustkami komórek podporowych leżą dojrzałe spermatydy, plemniki bądź fagocytowane krople cytoplazmy. Między komórkami rozrodczymi a komórkami podporowymi tworzą się przejściowe połączenia, które ułatwiają przenikanie przez obie błony komórkowe substancji odżywczych, hormonów i metabolitów komórkowych. Komórki podporowe spełniają role „piastunek”, w których objęciach gamety męskie znajdują najkorzystniejsze warunki rozwoju.

Białka główki plemnika, czyli jądro charakteryzuje obecność trzech frakcji zasadowych, zawierających szczególnie dużo argininy i cysteiny. Białka te, biorą czynny udział w zapłodnieniu komórki jajowej, odgrywają szczególną rolę zapewnieniu determinacji płci. Wstawka plemnika zawiera enzymy utleniania komórkowego (dehydrogenazy), skupione w mitochondriach zajmujących do 80% całej wstawki. Witka – służąca jako narząd ruchu – ma z kolei białka kurczliwe, spermozynę i flaktynę, przypominające w strukturze i działaniu białka kurczliwe mięśni.

Regulacja procesu rozwoju gamet odbywa się przez komórki podporowe. Wytwarzane przez nie białko wiążące androgeny umożliwia ponadto przesuwanie części testosteronu wraz z plemnikami wzdłuż kanalika nasiennego do najądrzy. Oddzielony tam  od kompleksu białkowego hormon odgrywa znaczącą rolę w ostatecznym dojrzewaniu plemników. Ukształtowane morfologiczne plemniki tracą kontakt z komórkami podporowymi i przez kanaliki proste oraz sieć jadra przedostają się do głowy najądrzy. Do przemieszczania plemników przyczyniają  się skurcze mięśniowych przewodów i wydzielina komórek podporowych.

W najądrzu psa, którego przewód ma długość 6-8cm, plemniki przebywają około 7 dni. Długość okresu spermatogoniogenezy i jej następnych stadiów aż do wytworzenia dojrzałego plemnika trwa u psa do kilkudziesięciu dni.

Całkowita produkcja plemników u psa zależy przede wszystkim od łącznej długości kanalików nasieniotwórczych.

 

POZAJĄDROWA REZERWA PLEMNIKÓW

Przez pozajądrową rezerwę plemników rozumie się całkowitą liczbę plemników, znajdujących się w najądrzach i nasieniowodach. Jest ona zależna od wielkości psa i stopnia jego eksploatacji. Liczba plemników zawarta w głowie lub w trzonie najądrzy związana jest w małym stopniu z eksploatacja psa reproduktora w porównaniu z odpowiednią wartością w ogonie najądrzy, która jest znacznie niższa po odruchu ejakulacji. Psy eksploatowane regularnie – 1 raz dziennie – mają o 25% mniej plemników w ogonie najądrzy w zestawieniu z psami nieeksploatowanymi seksualnie w cigu ostatnich 7 dni.

 

WYRZUT PLEMNIKÓW

Wyrzut plemników w ejakulacie zależna jest od szeregu czynników:

- wielkości jader

- eksploatacji

- stopnia erotyzacji.

Stopień eksploatacji zdecydowanie wpływa na liczbę plemników w całym ejakulacie. Przy długich przerwach w eksploatacji psa – drogi wyprowadzające narządu płciowego wypełnione są plemnikami, które spontanicznie opuszczają narząd płciowy z moczem, a na ich miejsce przesuwają się nowe komórki płciowe. Liczba plemników w jednym ejakulacie lub nawet w kilku ejakulatach, pobieranych nieregularnie w różnych odstępach czasu, nie jest podstawą do oceny jader i przydatności samca do rozrodu.

 

NAJĄDRZE

Jest to twór dość gruby, ułożony wzdłuż krawędzi ustalonej jądra, biegnie od jego końca głowowego do ogonowego. Rozpada się ono na trzy części, tj. głowę, trzon i ogon najądrza. Leżą one wzdłuż grzbietowo – bocznej krawędzi jądra. Głowa okręca się wokół przedniego bieguna gonady i jest wyraźnie większa od pozostałych odcinków najądrzy. Kolejno przechodzi ona w trzon i ogon, który znajduje się na tylnym biegunie jądra. Natomiast kanaliki wyprowadzające, połączone tkanką łączną, tworzą część głowy najądrza. Łączą się one następnie w jeden wspólny kanał, tworząc przewód najądrza. Służy on do powolnego przesuwania plemników, do ochrony których wytwarza pewnego rodzaju odżywczy płyn. Tu plemniki dojrzewają. W czasie tego procesu nadmiar cytoplazmy oddziela się od plemnika jak zbędny balast. Dojrzałe plemniki zawierają w pozostałej cytoplazmie dużo jonów potasu. Dojrzałe plemniki opuszczają w pewnym momencie kanaliki nasieniotwórcze i wraz z nieznaczną ilością płynnej wydzieliny jądrowej przesuwają się w ciągu 5 -  8 dni przez kanaliki wyprowadzające, przewody najądrzy do ogona najądrza. W ogonie najądrza stanowiącym magazyn plemników przebywają one dłuższy czas. W dalszym procesie dojrzewania, który tam przechodzą, ich białka obojętne przekształcają się częściowo w białka zasadowe, zwiększając ich ilość do około 30%. Pobyt w najądrzach stwarza szczególnie korzystne warunki do przedłużenia aktywności plemników. W najądrzu następuje również selekcja plemników, w toku której zniekształcone plemniki ulegają fagocytozie. Pozostałe plemniki zdolne do podjęcia swych funkcji fizjologicznych, otaczają się w najądrzu wydzieliną ochraniającą je przed enzymatycznym oddziaływaniem osocza nasienia. 

 

 

 

 

NASIENIOWÓD

Ściana nasieniowodu zbudowana jest z mięśniówki gładkiej, która tworzy trzy warstwy, z których zewnętrzna i wewnętrzna maja włókna mięśniowe biegnące podłużnie, a środkowa okrężnie. Światło nasieniowodu wyścielone jest błoną śluzową pokrytą nabłonkiem pseudowarstwowym cylindrycznym. Błona śluzowa produkuje nieznaczną ilość wydzieliny. Nasieniowód wchodzi w skład powrózka nasiennego. Naczynia krwionośne fałdu naczyniowego tworzą zbity splot wiciowaty naczyń żylnych, otaczających tętnicę doprowadzającą krew do jądra. Z naczyń żylnych poprzez ściany tętnic przechodzą hormony produkowane przez jądra na zasadzie krążenia przeciwprądowego. Pewna ilość plemników, po przebyciu ogona najądrzy, przesuwa się przez nasieniowody i wypełnia ampułowate rozszerzenia nasieniowodów i przewód wytryskowy oraz cewkę moczową. Te właśnie plemniki w czasie pobudzenia płciowego i kopulacji łączą się też z wydzieliną dodatkowych gruczołów płciowych, zwaną osoczem nasienia i zostają wydalone w postaci ejakulatu (nasienia) do dróg rodnych samicy.

 

PRZEWÓD MOCZOPŁCIOWY

Przewód moczopłciowy zwany cewką męska jest o wiele dłuższy od zatoki moczopłciowej żeńskiej. Związane to jest z obecnością narządu kopulacyjnego męskiego prącia, służącego do spółkowania i unasienniania naturalnego. Przewód zaczyna się w miejscu połączenia cewki moczowej z nasieniowodami w okolicy wzgórka nasiennego, a kończy się na żołędzi prącia ujściem cewki zewnętrznym. Przechodzi on przez jamę miedniczną, zanim wejdzie do prącia. Wyróżniamy więc w nim część miedniczną przewodu moczopłciowego i leżą w prąciu, okrytą własnym ciałkiem jamistym, część zewnętrzną. W krótkim odcinku miednicznym wyodrębniamy ponadto część sterczową, przykrytą przez prostatę. Cewka moczowa i część miedniczna przewodu moczopłciowego męskiego są homologiem żeńskiej cewki moczowej i przedsionka pochwy razem wziętych.

Ściana przewodu wykazuje duże zróżnicowanie. Oprócz błony śluzowej wyściełającej światło znajdziemy tam warstwę naczyniową, czyli jamista, warstwę gruczołową, mięśniówkę gładką i prążkowaną, służącą do przepychania spermy. Błona śluzowa zawiera w odcinku miednicznym rozproszone gruczoły cewkowe, należące do grupy dodatkowych gruczołów płciowych. Warstwa mięśniowa z prążkowanym mięśniem cewkowym przez swoje rytmiczne skurcze powoduje wydzielanie zbierającej się w odcinku miednicznym cewki spermy, czyli ejakulację. Ciało jamiste kanału moczopłciowego tworzy charakterystyczne zgrubienie na granicy części miednicowej i prąciowej zwaną opuszka cewki moczowej.

Wzgórek nasienny leży na grzbietowej ścianie cewki. Na wzgórku po każdej stronie znajduje się szczelinowate parzyste ujście wytryskowe, do którego uchodzą nasieniowody. Część opuszkowa cewki tworzy zakręt przechodzący nad łukiem kulszowym aż do miejsca, gdzie schodzą się ramiona prącia.

 

PRĄCIE

Sperma po przejściu odcinka miedniczego uchodzi do części zewnętrznej przewodu moczopłciowego, leżącego w narządzie kopulacyjnym zwanym prąciem.

Prącie – penis s. phallus zajmuje u psów położenie w zasięgu od łuku kulszowego do pępka, umocowane jest do brzusznej ściany brzucha za pomocą skóry. Dzięki temu umocowaniu zachowuje położenie stałe i zwie się prąciem ustalonym. W skład prącia wchodzi korzeń prącia, trzon i zakończenie w postaci żołędzi. Zrębem trzonu są ciała jamiste prącia, odcinek zewnętrzny cewki męskiej z jej ciałem jamistym i osłona biaława otaczająca ciała jamiste.

Tętnice ciała jamistego i ścian dzielących maja w czasie spoczynku prącia przebieg wężowaty, ślimakowaty, a w tym celu, aby w czasie powiększania objętości prącia mogły się wydłużyć, nie ulegając uszkodzeniu. Wskutek podniecenia płciowego ulega zwolnieniu napięcie mięśniówki ciała jamistego, dzięki czemu jamy i tętnice mogą się rozszerzać. Większy napływ krwi powoduje aktywne przekrwienie całego ciała jamistego, na skutek czego wydłuża się ono i grubieje. Ciśnienie działające na słabo rozciągliwą osłonę białawą powoduje jej napięcie, co w wyniku daje stwardnienie prącia. To stwardnienie i zwiększenie (nabrzmienie) ciał jamistych prącia nazywamy jego wzwodem. Wzwód prącia szczególnie prowokowany jest obecnością samicy, której wydzieliny dróg rodnych działają na wrażliwe u samca ośrodki węchu oraz jej widok, drażniący ośrodki wzroku – pobudzają na drodze nerwowej rdzeniowe ośrodki płciowe, powodując odruch bezwarunkowy. Odruch ten ma swój ośrodek w obszarze lędźwiowo – krzyżowym rdzenia kręgowego.

Ostatnim w zespole odruchów prowadzących do przeniesienia nasienia do dróg rodnych samicy jest odruch wytrysku nasienia (ejakulacji). W warunkach fizjologicznych następuje on po wprowadzeniu prącia do pochwy, pod wpływem zespołu podniet mechanicznych i termicznych, na jakie napotyka bogato unerwiona żołądź prącia przy wykonywaniu przez samca trących ruchów kopulacyjnych. Odbierane przez komórki czuciowe impulsy wywoływane pocieraniem prącia i śliskie ścianki pochwy oraz panująca w niej temperatura przekazywane są do ośrodka wytrysku nasienia, położonego w części lędźwiowej rdzenia kręgowego i należącego do układu współczulnego. W pewnym momencie, kiedy pobudzenie ośrodka przekroczy próg jego pobudliwości, następuje przekazanie impulsów do efektorów, którymi są mięśnie nasieniowodów, przewodu moczopłciowego i ciał jamistych prącia. Skurcz tych mięśni powoduje gwałtowny wyrzut nasienia i niemal natychmiastowe wygasania popędu płciowego u samca. Objętość ejakulatów i intensywność skurczu dróg wyprowadzających nasienie zależy w dużym stopniu od udziału oksytocyny, neurohormonu podwzgórza, magazynowanego w tylniej części przysadki mózgowej i stąd przekazywanego drogą krwionośną do narządu rozrodczego. Plemniki biorące udział w każdorazowym wytrysku pochodzą z bańki nasieniowodu i przewodów wyprowadzających. Po połączeniu się z wydzieliną dodatkowych gruczołów płciowych tworzą ejakulat, który przesuwa się wzdłuż cewki moczopłciowej w określonej kolejności. Pierwsza porcja nasienia oczyszczająca przewód moczopłciowy niemal nie zawiera plemników, które gromadzą się w środkowych partiach ejakulatów. Również ostatnie krople, zmywające przewód moczopłciowy, składają się wyłącznie z osocza nasienia.

 

NAPLETEK

Napletek składa się z trzech listków. Listek zewnętrzny, skórny przechodzący w skórę brzucha, okrywa prącie z dołu i z boków. Zawijając się w kierunku żołędzi, przechodzi on w listek boczny napletka. Miejsce połączenia tych listków stanowi otwór napletkowy, stanowiący wejście do jamy napletkowej. Listek boczny przechodzi następnie  w prącie jako listek trzewny napletka. W miejscu przejścia tworzy on dno worka napletkowego.

Skóra napletka z wyjątkiem listka trzewnego, ma liczne gruczoły łojowe albo smegmowe (pęcherzykowe) i potowe (cewkowe). Dają one zapach (feromony) umożliwiający rozpoznanie odmiennej płci, a ponadto ułatwiają wejście prącia do pochwy przy kopulacji. 

 

MOSZNA

Jądro wraz z najądrzem i początkowym odcinkiem nasieniowodu po zakończeniu zstępowania leży w uwypukleniu ściany brzusznej okolicy pachwinowej, zwanej moszną.

Moszna jest workiem skórnym utworzonym z dwóch połówek, złączonych szwem moszny. Zewnętrznie pozornie jednolita, ma ona wewnątrz przegrodę moszny, dzielącą jej wnętrze na dwie jamy, całkowicie wypełnione przez osłonki pochwowe obu jąder, wraz z ich zawartością.

 

 

Źródło:

„Rozród psów”, Praca zbiorowa pod redakcją Andrzeja Dubiela, wyd UWP, wydanie III poprawione i uzupełnione, Wrocław 2000, 2004, 2010