PODRÓŻ KU NARODZINOM

PODRÓŻ KU NARODZINOM

 

 Mniej więcej piętnaście tysięcy lat temu od wilka ewoluował najlepszy przyjaciel człowieka. Pierwsi ludzie zdołali go udomowić i przekształcić w najbardziej zróżnicowany gatunek na świecie - psa domowego (Canis familiaris).

 Psy różnią się pod względem wielkości, kształtów, umaszczenia i zachowania. Żaden inny gatunek nie wykazuje takiego zróżnicowania cech. Bez względu na wielkość, okres ciąży u wszystkich psów wynosi ok. 63 dni.

 Gdy samica ma ruję oraz na kilka dni przed rują stymulanty chemiczne zwane feromonami są wydzielane wraz z jej uryną. My nie czujemy ich zapachu ale psy wyczuwają je na odległość kilometrów, jest to pierwszy znak zbliżającej się gotowości do rozrodu. Początkowo samica odrzuca zaloty, może nawet wykazać agresję. Jajniki osiągają największą masę w okresie okołoowulacyjnym.

 Suka uwalnia od jednego do kilkunastu jajeczek w zależności od rasy, zwykle suki małych ras rodzą mniej liczne mioty w przeciwieństwie do ras dużych. Najwyższą płodność stwierdzono przy trzeciej cieczce, najlepsze wyniki osiągają suki 3-6 lat, a skuteczność unasienienia wzrasta jeżeli do krycia dojdzie kilkakrotnie niż jednorazowo. Inaczej niż u ludzi komórki jajowe nie są gotowe do zapłodnienia po opuszczeniu jajników. Zaczynają wędrować w kierunku macicy suki gdy nie są jeszcze dojrzałe. Każda ciąża zaczyna się tak samo - od spółkowania. 

 

  I etap rozwoju zarodkowego - ZAPŁODNIENIE - u psów zapłodnienie może być skutkiem kopulacji albo inseminacji. W wyniku zapłodnienia dochodzi do przekazania potomstwu zawartych w gametach genów obydwu organizmów rodzicielskich. KOMÓRKA JAJOWA -> (w komórce jajowej znajdują się mitochondria, więc mitochondrialny DNA jest dziedziczone tylko po matce). PLEMNIK -> (liczba plemników w ejakulacie zależna jest od wielkości jąder, erotyzacji i eksploatacji przy czym stopień eksploatacji zdecydowanie wpływa na liczbę plemników w całym ejakulacie. Niewykorzystane gamety męskie wypłukiwane są z organizmu wraz z uryną).

 W penisie psa znajduje się kostka zwiększająca stabilizację podczas wczesnych etapów kopulacji i przedłużająca czas spółkowania, ale nawet taka kostka nie gwarantuje sukcesu. Penis musi być sztywny by wejść w pochwę samicy pod niemal pionowym kątem ale inaczej niż u ludzi do pełnego wzwodu dochodzi dopiero w pochwie samicy. Samiec zazwyczaj wspina się na sukę kilkakrotnie zanim jego starania zostaną uwieńczone sukcesem, a wytrysk następuje po kilku sekundach. Kolejne zdarzenie jest typowe tylko dla psowatych i ich bliskich krewnych. Nasada prącia puchnie i dochodzi do zablokowania penisa w samicy, nazywa się to zakleszczeniem i może trwać od 5 minut do godziny. Penis samca tkwi w waginie, mięśnie pochwy się kurczą, a w tym samym czasie gruczoł prostaty wydziela więcej płynu wspomagającego transport plemników, to wszystko sprzyja zatrzymaniu nasienia w ciele suki. W świecie psiej arystokracji zwierzęta nie mają dużego wyboru partnerów, decyduje o tym hodowca.

 Zespół chromosomów jest zawsze taki sam w obrębie gatunku i tworzy tzw. garnitur chromosomowy. Liczba chromosomów (diploidalna) w komórkach somatycznych ciała dla psa wynosi 78 chromosomów (39 to liczba haploidalna - charakterystyczna dla gamet). Gdyby gamety (plemnik i komórka jajowa) zawierały także 78 par chromosomów, to po zapłodnieniu powstała by komórka zawierająca 156 par chromosomów! Nie dochodzi do tego ponieważ w procesie powstawania komórek rozrodczych następuje tzw. podział redukcyjny i powstałe komórki rozrodcze są haploidalne. Po ich połączeniu odtwarza się diploidalna liczba 78 chromosomów - charakterystyczna dla gatunku. Trzydziesta dziewiąta para chromosomów określa płeć, a zależy ona od ojca. Od matki zawsze dostaje się chromosom płciowy X natomiast od ojca może pochodzić chromosom X lub Y. Jeśli to będzie X urodzi się samica, jeżeli znacznie mniejszy Y - samiec.

 Wewnątrz dróg rodnych samicy plemniki płyną szybko, dotarcie do jajowodów zajmuje im kilka minut i tutaj zaczynają szukać jaj. Te męskie są jednak szybsze i lżejsze, w końcu niosą mniejszy bagaż genetyczny. Żeńskie, znacznie większe mają jednak coś w zanadrzu - są bardziej wytrzymałe. Problem w tym, że jaja są nadal niedojrzałe i miną kolejne dwa dni zanim plemniki będą mogły je zapłodnić. Komórka jajowa nie jest obojętna, ułatwia plemnikowi wniknięcie jego główki do wnętrza cytoplazmy przez wytworzenie wyniosłości, tzw. wzgórka przyjęcia - to moment zapłodnienia. Następnie aby uniknąć polispermii ściana komórki twardnieje, nie pozwalając się tym samym dostać do wnętrzna innym plemnikom.

 W procesie kariogamii haploidalne jądra gamet mieszają się w jedno diploidalne jądro powstałej zygoty. Nowy organizm, mający kilka chwil życia posiada pełną instrukcję genetyczną dotyczącą budowy poszczególnego psa. Odziedziczone geny z góry określają wygląd i cechy charakteru. Zadecydują nawet o skłonnościach do pewnych chorób takich jak, wady serca, dysplazja czy nowotwory.

 

 II etap rozwoju zarodkowego - BRUZDKOWANIE - w czasie bruzdkowania ani masa, ani objętość, ani zasadniczy kształt zarodka nie ulegają zmianie. ZYGOTA -> (zarodek; 2-blastomery, 4-blastomery) MORULA -> (8, 16, 32, 64 (...) 128 blastomerów). W tym stadium może następować fragmentacja zarodka, co prowadzi do poliembrionii. BLASTULA -> (powyżej 130-blastomerów), blastula ssaków łożyskowych (blastocysta) ma kształt pęcherzyka.

 Jaja suki, które zostały zapłodnione będą wędrować ku macicy, wysyłając sygnały każące produkować progesteron - hormon zatrzymujący owulację i przygotowujący macicę do inplantacji jaj. Obecnie są bezkształtną masą wielkości jednej piątej ziarnka piasku ale zapis genetyczny dla nowego psa jest gotowy. W ciągu 63 dni z każdego zlepka komórek powstanie szczenię należące do miotu liczącego kilka sztuk i każde będzie szykować się w łonie do narodzin.

 

DZIEŃ 1.

 

 Pierwsze krycie. W tym dniu suka jest chętna do kopulacji, nawet niesprawny obserwator psów zauważy, że lgnie ona do samca i odchyla ogon co ma ułatwić kopulacje. Dzień pierwszego krycia przypada w rui właściwej, już w czasie owulacji, kiedy uwalniane są  komórki jajowe.

 Pamiętać należy, ze okres krycia nie jest tożsamy z zapłodnieniem. Uwolniona komórka jajowa musi dojrzeć i do zapłodnienia gotowa jest po około 2 dniach. 

 Podobna rzecz dzieje się z plemnikami, które również dojrzewają do ok. 6-10 godzin po kryciu. Dojrzałe plemniki zachowują płodność w łonie suki przez około 4-6 dni, tak więc istnieje możliwość, że różnica między datą krycia a zapłodnieniem waha się od 1 do 6 dni, w zależności od tego, kiedy wypadłą owulacja.

 

DZIEŃ 2.

 Uwolnione plemniki podróżują w kierunku oczekujących na zapłodnienie komórek jajowych.  Do zapłodnienia komórek jajowych dochodzi w jajowodzie (w obrębie lejka jajowodu lub następnym jego odcinku). Mniej więcej dzień po zapłodnieniu komórka jajowa dzieli się po raz pierwszy. Najpierw dzielą się chromosomy tworząc identyczną kopię całego kodu genetycznego, po chromosomach dzieli się jądro. Zygoty przemieszczają się do środkowej części jajowodu. Dochodzi tam do podziałów zarodka rozpoczynających się około 72 godziny po owulacji.

 

DZIEŃ 3.

 

 Plemniki z pierwszego krycia docierają do jaj znajdujących się w jajowodzie, w drodze z jajników do macicy. Tego dnia wielu hodowców sugeruje powtórzenie krycia. 

 

DZIEŃ 4.

 

 Po upływie około 96 godzin zygota posiada już 2 blastomery.

 

DZIEŃ 5.

 

 Zapłodnione jaja (zygota) docierają jajowodami do rogów macicy. W 120 godzinie zygota ma od 2 do 5 blastomerów, pojawiają się również poranne mdłości jak u ludzi. 

 

DZIEŃ 6.

 

 Około 144 godziny po zapłodnieniu powstaje wczesna morula licząca 8 blastomerów.

 

DZIEŃ 7.

 

 Zarodki mają już tydzień (168 godzin), ukształtowała się morula mająca do 16 blastomerów. Zarodki w stadium moruli gromadzą się w dystalnej części jajowodu, mogą tam rozwijać się do 64 blastomerów. 

 

DZIEŃ 8.

 

 Zarodki osiągają zwykle róg macicy w stadium od 16 blastomerów w moruli do wczesnej blastocysty około 6-10 dni po rozpoczęciu owulacji. Na tym etapie komórki warstwy wewnętrznej nazywa się macierzystymi (ang. Embryonic Stem Cell). Mają one niezwykłą zdolność przekształcenia się w komórkę każdego z ponad 200 typów - mogą stać się każdą częścią ciała. 

 

DZIEŃ 9.

 

DZIEŃ 10.

 

 Przez następne 3 dni blastocysty swobodnie migrują w obrębie przynależnego rogu, a w trakcie dalszych 3 dni - również w obrębie rogu przeciwległego, osiągając w tym czasie wielkość 2mm. Nie stwierdzono zależności pomiędzy liczbą komórek jajowych pochodzących z jednego jajnika i liczbą zygot znajdujących się w jajowodzie a ilością płodów rozwijających się w obrębie rogu macicznego co wskazuje na to, że w wyniku swobodnego przemieszczania się blastocyst przed implantacją dochodzi do ich równoległego rozmieszczenia wewnątrz obydwu rogów. Blastocysty wydzielają steroidy wywołujące skurcze macicy dzięki czemu są przesuwane i równo rozmieszczane.

 

DZIEŃ 11.

 

 

DZIEŃ 12.

 

 

DZIEŃ 13.

 

 

DZIEŃ 14.

 

 

 III etap rozwoju zarodkowego - GASTRULACJA - istotą gastrulacji jest wytworzenie trzech listków zarodkowych z pojedynczej warstwy blastuli - ektodermy, entodermy i mezodermy. GASTRULA -> (proces tworzenia się gastruli (z blastuli) nosi nazwę gastrulacji).

 

 15 dzień ciąży - SMUGA PIERWOTNA (ang. Primitive Streak) - jest pierwszą oznaką gastrulacji, umożliwia tworzenie osi mezodermy.

 

DZIEŃ 15.

 

 Po pokonaniu przez sukę jednej czwartej okresu ciąży w jej macicy zachodzi niezwykły proces. Embriony wchodzą w okres zwany gastrulacją. Wszystkie zwierzęta przechodzą ten okres rozwoju. Dochodzi do potężnych zmian w wyniku, których płód nabiera kształtów. Komórki dzieląc się i mnożąc potrzebują instrukcji - wskazówek, które podpowiedzą im czym powinny się stać i dokąd w obrębie embriona powinny się dostać. Gastrulacja jest jednym z największych cudów natury. Najpierw jedna część blastuli uwypukla się do wnętrza, tworząc cylindryczną gastrulę. Powstaje też grupa komórek zwana przez naukowców smugą pierwotną. Obecność smugi pierwotnej ustanowi dwustronną symetrię, określi miejsce gastrulacji i wytyczy linię dla kierunków: przód/tył, lewy/prawy, góra/dół jako pierwsza embrionalna oś. Smuga pierwotna jest czymś w rodzaju matrycy i tworzy podstawę rozwoju struktury całego organizmu, jest też ważnym pojęciem w bioetyce, gdzie niektórzy eksperci twierdzą, że eksperymentowanie z ludzkimi embrionami jest dopuszczalne, ale tylko przed rozwojem smugi pierwotnej - zwykle około czternastego dnia u ludzi. Oznacza to, że po tym czasie został już stworzony unikalny organizm. Na końcu smugi pierwotnej powstaje mniejsza grupa komórek - organizujących. Każda komórka rozwijająca się w embrionie przechodzi przez tą grupę komórek otrzymując instrukcję dotyczącą jej przeznaczenia. Grupa komórek zaczyna się organizować w podstawowy plan budowy ciała, powstaje zwierzę. Z ektodermy rozwinie się zewnętrzne pokrycie ciała, nabłonek jelit, układ nerwowy i narządy zmysłów. W czasie neurulacji ektoderma ulegnie podziałowi na ektodermę powierzchniową i neuroektodermę, z której powstanie cewka nerwowa. 

 

 Nie zaleca się dokonywania żadnych szczepień, odrobaczania ani nawet używania środków przeciw kleszczom czy pchłom. W tym czasie sunia jest bardzo wrażliwa na wszelkie zmiany, należy wiec unikać jakichś drastycznych zmian w diecie, życiu, czy nawet w miejscu odpoczynku zwierzęcia.

 PAMIĘTAJ: jedna nierozważna decyzja właściciela suki może wpłynąć na niedorozwój któregoś z organów rozwijających się płodów. Do 35 dnia ciąży zarodki mogą się wchłonąć.

 

 16 dzień ciąży - CEWKA NERWOWA (ang. Neural Groove) - zawiązek układu nerwowego.

 

DZIEŃ 16.

 

 W procesie neurulacji wzdłuż linii środkowej powstaje cewka nerwowa, która musi zamknąć się na całej długości, aby utworzyć prawidłowo uformowany ośrodkowy układ nerwowy. Cewa nerwowa wykształca się w bardzo wczesnym okresie rozwoju zarodka. Zapadające się do wnętrza gastruli komórki grzbietowej ektodermy tworzą rynienkę, a następnie ślepo zakończoną z obu końców rurkowatą strukturę stopniowo przykrywaną ektodermą. Cewka nerwowa rozwija się w mózgowie i rdzeń kręgowy. Rozpoczyna się rozwój somatyczny. 

 

 IV etap rozwoju zarodkowego - ORGANOGENEZA - Po zakończeniu gastrulacji następuje różnicowanie się warstw zarodkowych w tkanki i narządy. EMBRION -> (okres od implantacji, czyli zagnieżdżenia w błonie śluzowej macicy, cechą charakterystyczną dla tego okresu jest to, że zarodek nie wykazuje jeszcze żadnego podobieństwa do osobnika rodzicielskiego).

 

DZIEŃ 17.

 

 Obecne są już trzy pęcherzyki mózgowe. 

 

 Po 17 dniu (17-22) od owulacji zarodki zagnieżdżają się. U psów dzieje się to później niż u innych ssaków być może dlatego, że ich jaja dojrzewają dłużej. Gdy zarodek dotyka ściany macicy przywiera do niej i wydziela enzym, który nie pozwala innym przyczepić się w pobliżu. Komórki zewnętrznej ścianki zarodka wnikają w ścianę macicy za pomocą wypustek i łączą się z naczyniami krwionośnymi matki. Zewnętrzna warstwa komórek utworzy łożysko natomiast wewnętrzna stanie się samym embrionem. Zdolność implantacji nie zależy od określonego rodzaju tkanki docelowej lecz od wieku i stopnia dojrzałości zygoty. Wszczepienie się zygoty zbiega się z okresem wytworzenia się ciałka żółtego ciążowego i w tym miejscu gdzie znajduje się zapłodniona komórka rozpoczyna się proces zagnieżdżania. Jeżeli zygoty zostaną zatrzymane w jajowodzie ulegają przeważnie resorpcji. Niekiedy jednak dochodzi do ciąży poza-macicznej.

 Zarodki są małe (5-6mm) i bezbarwne oprócz sieci naczyń krwi pępowinowej, która jest czerwona. To jeszcze nie wygląda jak pies i na tym etapie może być zarodkiem prawie wszystkich innych ssaków.

 

DZIEŃ 18.

 

 Około 17-18 dnia obserwuje się wyczuwalne w badaniu palpacyjnym, uwypuklenia ściany rogów w miejscach łożyskowania. W tej fazie ciąży rozszerzenie są wynikiem miejscowego obrzęku ściany macicy, tworzenia się łożysk oraz ucisku formujących się błon płodowych. Formuje się już omocznia. Wyróżniamy cztery błony płodowe rozwijające się w następującej kolejności: pęcherzyk żółtkowy - ma krótki okres czynności, w jego ścianach dochodzi do wytworzenia pierwszych krwinek i naczyń krwionośnych. Owodnia - ogranicza przestrzeń wokół zarodka wypełniając go płynem owodniowym wytwarzanym przez komórki nabłonka i naczynia krwionośne. Płyn ten jest odnawiany. Kosmówka - najbardziej zewnętrzna błona płodowa. Na powierzchni kosmówki formują się kosmki. I omocznia - najpóźniej powstająca błona płodowa, kiedy tylny odcinek jelita pierwotnego uwypukla się do pozazarodkowej jamy ciała. Omocznia wypełniona jest płynem omoczniowym. Przy ścianie omoczni tworzą się naczynia krwionośne i wyspy krwiotwórcze, powstaje krążenie omoczniowe połączone z zarodkiem tętnicami pępowinowymi (odgałęzienie aorty grzbietowej płodu). Omocznia zrasta się z kosmówką, która nie posiada własnego ukrwienia. 

 

DZIEŃ 19.

 

 BŁONY PŁODOWE (łac. membranae fetales) - powstają z zygoty, ale nie stanowią części składowych zarodka. 1 - omocznio-kosmówka, 2 - omocznia, 3 - jama owodniowa, 4 - powrózek pępowinowy, 5 - pęcherzyk żółtkowy, 6 - kosmki, 7 - owodnia.

 

 Śródbłonek naczyń krwionośnych błony śluzowej macicy kontaktuje się z błoną kosmówkową płodu, w związku z czym u suk dochodzi do wytworzenia się łożyska śródbłonkowo-kosmówkowego (placenta endotheliochorialis). Kosmki wnikają w zagłębienia endometrium, która wytwarza komórki doczesnowe tworząc doczesną czyli przerosłą i rozpulchnioną błonę śluzową macicy. Po porodzie doczesna usuwana jest wraz z łożyskiem. Część kosmówki, na której nie ma kosmków jest mniej związana z endometrium. Naczynia krwionośne rozrastają się i wnikają do kosmków tworząc unaczynienie części płodowej łożyska. Sznur pępowinowy jest kształtowany przez tętnice pępkowe, żyłę pępkową, naczynia krwionośne żółtkowe, przewód żółtkowy i szypułę omoczni. Stanowi on połączenie zarodka z częścią płodową łożyska. U zwierząt mięsożernych obszary kosmków tworzą skupienia w kształcie pasów otaczających kosmówkę na całym obwodzie błon płodowych. Taki rodzaj połączenia płodowo-matczynego nazywany jest łożyskiem popręgowym (placenta zonaria). Łożysko jak korzenie drzewa wysysające składniki odżywcze z gleby pobiera z krwiobiegu matki wszystko czego potrzebuje płód: pożywienie, tlen, wodę. Ponadto łożysko tworzy też ochronę między organizmem matki a embrionem, nie pozwoli białym krwinkom ani innym elementom układu odpornościowego uszkodzić embriona oraz odfiltrowuje znajdujące się w krwiobiegu matki substancje, które mogły by uszkodzić płód. Jednak nie może zatrzymać wszystkiego dlatego ważne jest by hodowca prawidłowo dbał o sukę i uważał np. na leki. Docierają one bezpośrednio do płodu. Od momentu wykształcenia łożyska (tj. ok. 21 dnia ciąży) spada liczba erytrocytów w jednostce objętości krwi obwodowej.

 

 ŁOŻYSKO POPRĘGOWE (łac. placenta zonaria)

 

DZIEŃ 20

 

 Embriony są wielkości grochu, mają około 2cm i wyglądają niemal identycznie jak zarodki innych kręgowców w tym ludzi, lecz w ich komórkach geny rozwojowe HOX aktywizują się i wprowadzają rozwój zarodka w kolejny etap. Zaczynają formować się nogi oraz krawędzie łap. Geny HOX są odpowiedzialne za organizację i budowę ciała zwierzęcia, decydują o tym, które części ciała będą kończynami, żebrami, głowami lub ogonami. Geny HOX kontrolują przekształcenie się np. zawiązku w kończynę przednią, a inna grupa genów wysyła sygnał decydujący o kształcie czy rozmieszeniu palców. 

 Suka przejawia zewnętrzne objawy ciąży. Jednak pies nie musi być w ciąży by objawiać takie symptomy. Suka może zachowywać się w ten sposób nawet jeżeli nie spółkowała. Profil hormonalny (w szczególnoœci w odniesieniu do progesteronu i prolaktyny) u suk ciężarnych i nieciężarnych jest podobny (w fazie  dioestrus). Prawdopodobnie prawidłowość ta jest odpowiedzialna za ciążę urojoną. Nie występują tu też, charakterystyczne dla kobiet ciążowe gonadotropiny. Objawy ciąży urojonej mogą polegać na niewielkim wzroście wagi a nawet na naśladowaniu wszystkich oznak ciąży. Suka może pielęgnować zabawki, zanosząc je na swoje posłanie. Może przygotować legowisko przekonana o tym, że będzie rodzić. Może nawet pielęgnować szczenięta innej suki.

 

DZIEŃ 21.

 

 

DZIEŃ 22.

 

 Od 3 tygodnia ciąży embrion psa posiada cztery widoczne kończyny i przypomina już czworonożne zwierzę. Zarodek jest przezroczysty a zawiązki narządów widoczne są poprzez skórę. Zabieg usunięcia części płodów wraz z przynależnymi do nich błonami płodowymi przeprowadzony po 21 dniu nie powoduje poronienia pozostałych szczeniąt.

 

DZIEŃ 23.

 

 Dochodzi do pełnego połączenia pomiędzy trofoblastem a błoną śluzówkową macicy. 

 

DZIEŃ 24.

 

 

DZIEŃ 25.

 

 Obecny jest już przewód słuchowy i grzebień gruczołu sutkowego. Od 25-28 dnia zaczynają się formować małżowiny uszne.

 

DZIEŃ 26.

 

 

DZIEŃ 27.

 

 

DZIEŃ 28.

 

 Pęcherze płodowe są bardziej wydłużone i mają większą średnicę. Embriony mają około 2,5cm - 3cm. Od 28 dnia ciąży obserwuje się aktywność serca. Badanie ultrasonograficzne mające na celu określenie liczebności miotu (liczba serc) najlepiej przeprowadzić od 28 do 35 dnia ciąży. 

 

DZIEŃ 29.

 

 

DZIEŃ 30.

 

 Psie embriony dotarły do półmetka. Na razie rozwijały się w podobnych ramach czasowych jak ludzie. Nadszedł jednak czas by zwiększyły tempo wzrostu wraz z zakończeniem procesu organogenezy (od 30 - 35 dnia ciąży). W przeciwieństwie do ludzkich embrionów, które pozostają w łonie matki jeszcze przez 8 miesięcy szczenięta muszą być gotowe do narodzin za około 30 dni. 

 Jednym z pierwszych tworzących się narządów jest serce. Do tej pory była to uśpiona bryłka komórek mięśniowych. Jedna z komórek spontanicznie kurczy się i pociąga za sobą sąsiednie. Wywołuje to reakcję łańcuchową aż wszystkie komórki serca biją. Tworzące serce komórki mięśniowe są zaprogramowane żeby się kurczyły. Częstotliwość pracy serca płodów jest ponad dwa razy większa od częstotliwości pracy serca matki, a tempo bicia serca spada wraz ze wzrostem embriona. Gdy system nerwowy będzie lepiej rozwinięty mózg będzie kontrolował częstość skurczy by serce rytmicznie biło i pompowało krew aż do końca życia. 

 W miejscu połączenia pępowiny z embrionem powstaje wypukłość. Znajdują się w niej jelita, rosną na zewnątrz bo nie ma dla nich miejsca w jamie ciała. Gdy ciało się rozwinie jelita zajmą właściwe miejsce w brzuchu.

 

DZIEŃ 31.

 

 

DZIEŃ 32.

 

 Od 30 - 32 dnia ciąży formują się powieki. Powstaje struktura gałki ocznej. Na właściwym miejscu jest prymitywna rogówka, soczewka i siatkówka. Rozwijają się też mięśnie akomodacyjne. Najnowsze badania wykazały, że wzrok psa jest podobny do wzroku daltonisty. W siatkówce psich embrionów powstają dwa rodzaje receptorów kolorów. Brak widzenia wszystkich barw przez psie oko wynika prawdopodobnie z ewolucyjnej presji oddziałującej przez miliony lat. Widoczny jest wyrostek płciowy.

 Kończyny wysuwają się do przodu, obecne są już główne narządy. 

 

DZIEŃ 33.

 

 Zakończenie zrostu podniebienia.

 

DZIEŃ 34.

 

 Palce w części dystalnej oddzielają się.

 

DZIEŃ 35.

 

 W drugiej połowie ciąży rozwój nabiera szybszego tempa, zakończony jest proces organogenezy i dochodzi do postępującego rozwoju i wzrostu poszczególnych części ciała oraz narządów wewnętrznych. Powłoki brzuszne ulegają obustronnemu uwypukleniu, jest to widoczne szczególnie przy większej liczbie płodów (powyżej 3). Dochodzi również do wzrostu masy ciała. Gruczoł sutkowy powiększa się, twardnieje, jest to szczególnie widoczne u pierwiastek. Stężenie relaksyny (hormonu hamującego skurcze mięśni macicy i rozluźniającego spojenie łonowe w czasie porodu) w osoczu krwi obwodowej wzrasta podczas II połowy ciąży. Szczenięta dzieli od narodzin 28 dni, muszą jednak przeżyć w łonie matki. Zdarza się, że organizm matki postanawia wchłonąć embriony jakby nigdy nie istniały (częstotliwość resorpcji u suk wynosi ok. 11%). Liczba rodzących się szczeniąt jest zwykle mniejsza od zapłodnionych komórek jajowych. Psy czasami wchłaniają embriony całkowicie je rozkładając, może po nich zostać jedynie małe zgrubienie w macicy lub puste odcinki rogów macicy pomiędzy pęcherzami płodowymi widoczne przy cesarskim cięciu. Wchłonięcie płodów oznacza, że te które przetrwają mają większe szanse. Jeżeli psy przeżywają stres może dojść do podobnego zdarzenia. Mimo wszystko do resorpcji płodów dochodzi najczęściej wskutek letalnych wad rozwojowych, u suk starszych i poprzez nieprawidłowości przy implantacji zygoty w macicy. Zmiany zwyrodnieniowe błony śluzowej macicy, infekcje, błędy żywieniowe oraz schorzenia ogólne też są czynnikami prowadzącymi do śmierci zarodkowej. Rozpoznanie jest możliwe przy badaniu ultrasonograficznym, które wykazuje brak stwierdzonego wcześniej pojedynczego płodu, bądź całej ciąży. Widoczne jest już zróżnicowanie zewnętrznych narządów płciowych.

 

DZIEŃ 36.

 

 Zagrożenie mija, szczenięta będą się dalej rozwijać. W łonie psy ćwiczą różne zachowania nim zaczną być im one potrzebne. To wzmacnia właściwie połączenie nerwowe w ich rozwijających się mózgach, oraz stymuluje rosnące kończyny i mięśnie.

 

DZIEŃ 37.

 

 

DZIEŃ 38.

 

 

 PŁÓD -> (w embriologii - od momentu, kiedy można rozpoznać cechy morfologiczne dla danego gatunku. U psów zarodek stadium płodu osiąga w 40 dniu ciąży).

 

DZIEŃ 39.

 

 Z embrionów powstały płody. Po 39 dniach są wielkości kuli bilardowej. Główne mięśnie są dobrze rozwinięte i płód się rusza. Mięśnie zapewniające przetrwanie np. łap i szczęki rozwijają się szybciej niż inne, mają kluczowe znaczenie dla przeżycia zwierzęcia gdy opuści ono macicę. Wczesne ruchy płodów są formą ćwiczeń rozwijających się mięśni i ważne jest by poruszały się w czasie rozwoju. Jeżeli płód się nie rusza stawy skostnieją. Do tej pory produkty wymiany materii odfiltrowywało łożysko, teraz funkcjonują już nerki. Płody wydzielają urynę do płynu owodniowego zanieczyszczając swoje środowisko. W celu ochrony oczu powieki są szczelnie zamknięte, ta cecha jest wspólna wilkom i psom - gdy dolna i górna powieka zetkną się ich komórki zrastają się. Występuje jednak pewna cecha anatomiczna psów, która jest najbardziej zróżnicowana, są to uszy. Uszy są już widoczne, ucho wewnętrzne już się wykształciło, ucho środkowe i zewnętrzne nadal się rozwijają. Psie ucho jest znacznie bardziej skomplikowane niż ludzkie. Gdy jest postawione odbija dźwięk w stronę kanału słuchowego polepszając słyszenie. Człowiek osiąga ten efekt przystawiając do ucha dłoń. W tej chwili kanał słuchowy jest zamknięty ale gdy pies dojrzeje będzie słyszał dźwięki w szerszym zakresie niż człowiek. Pysk i nos będący tak ważnym organem rozwija się relatywnie późno bo dopiero w trzecim trymestrze ciąży. 

 

DZIEŃ 40.

 

 Po 5 tygodniach zarodek już bardziej przypomina małego psa. Płody przyjdą na świat za ponad 20 dni. W tym wieku głowa ma około 1,5cm a szczenięta często już otwierają pyski jakby dyszały lub ziewały. Szczenięta ćwiczą w łonie zachowanie, które będzie szalenie ważne w ich późniejszym życiu. Psy mają niewiele gruczołów potowych dlatego dyszenie jest istotne dla regulacji temperatury ciała. Gdy pies zaczyna się przegrzewać otwiera pysk, wysuwa język i zaczyna dyszeć. Ciągłe zwilżanie języka przyspiesza parowanie. Kształtują się pazury.

 

DZIEŃ 41.

 

 

DZIEŃ 42.

 

 

DZIEŃ 43.

 

 

DZIEŃ 44.

 

 

DZIEŃ 45.

 

 Widać już organ najbardziej rozwiniętego zmysłu psa - nos. W rozwijającym się węchomózgowiu znajduje się duże skupisko komórek nerwowych zwanych opuszką węchową. Jej zadanie polega na przetwarzaniu sygnałów wychwytywanych przez receptory w nosie. Receptory te są bardzo liczne, w psim nosie rozwija się dwieście milionów receptorów węchowych. Przeciętny człowiek ma ich pięć milionów co znaczy, że u ludzi ten obszar ma wielkość znaczka pocztowego; u psów może być sześćdziesięciokrotnie większy. Szczenię wyczuje organiczne związki chemiczne o stężeniu stukrotnie mniejszym niż był by w stanie wyczuć człowiek, ludzie są w stanie poczuć woń gotującego się bigosu, pies czuje jego składniki. To oznacza, że psy mogą zidentyfikować ludzki zapach na tafli szkła, która znajdowała się na dworze przez dwa tygodnie. Pies korzysta z tego wrażliwego węchu od urodzenia. Płód opuszczający macicę jest ślepy, aby przeżyć potrzebuje węchu by zlokalizować sutki matki. Z biegiem czasu cudowny zmysł węchu będzie pomagał psu zdobywać pożywienie, rozpoznawać partnerów i potomstwo oraz unikać wrogów. Zaczynają formować się włosy, od tego czasu można "pod ręką" poczuć ruchy szczeniąt.

 

DZIEŃ 46.

 

 

DZIEŃ 47.

 

 

DZIEŃ 48.

 

 

DZIEŃ 49.

 

 Około 49 dnia przy licznym miocie macica zajmuje przestrzeń od jamy miednicznej do wątroby.

 

DZIEŃ 50.

 

 

DZIEŃ 51.

 

 

DZIEŃ 52.

 

 

DZIEŃ 53.

 

 Zbliżając się do narodzin płody ruszają się tak intensywnie, że widzimy na zewnątrz ich kopnięcia, główki Cavalierów w tym okresie mają mniej więcej 2,5cm. Sąsiadujące ze sobą płody stykają się i mają już sierść; kolor psiej sierści jest jednym z bardziej intrygujących aspektów ewolucji psów. Całe spektrum barw ssaków jest rezultatem wariacji dwóch rodzajów pigmentu - czarnego (eumelaniny) i żółtego (feomelaniny). 

 Na tym etapie powstaje nie tylko futro psa, ale też jego temperament. Geny kontrolujące pigmenty kontrolują też poziom hormonów stresu wpływając na to na ile nerwowy będzie pies. Dominacja samców zaczyna się dość szybko, istnieją dowody, że testosteron produkowany przez męskie embriony dostaje się do płynu owodniowego i krwi matki, i przez to do sąsiadujących embrionów. Jeżeli samica znajduje się w łonie między dwoma samcami może przejawiać agresywniejsze bądź dominujące zachowanie w życiu dorosłym. Pazury i poduszki; zmodyfikowane twory skóry są już obecne. Poduszki mają już grubą, ochronną warstwę skóry, w której znajdują się jedyne gruczoły potowe psa. Dzięki nim skóra będzie jędrna i mniej wrażliwa na ciepło i zimno niż pozostałe obszary psiej skóry. Na przedniej łapie widać wilczy pazur umieszczony wyżej od pozostałych czterech. Jest to pozostałość po odległych przodkach psów. Współczesne psy chodzą na palcach. Stopa jest uniesiona a pięta nie dotyka ziemi. Przy tylnich łapach piąty palec znikł zupełnie lecz pozostał przy przednich mimo, że do niczego nie służy. 

 

DZIEŃ 54.

 

 

DZIEŃ 55.

 

 Po 55 dniach płody psa zbliżyły się do ostatniego etapu rozwoju. Zaczęły przypominać zwierzęta którymi się staną. 

 Do narodzin zostało około 8 dni. Widać wyraźnie włosy czuciowe, które są równie wrażliwe jak koniuszki palców u ludzi. Wibrują na skutek najlżejszego ruchu powietrza. Psy wykorzystują te drgania dla wyczucia obecności, wielkości i kształtów obiektów. Włosy czuciowe pomagają też chronić oczy, dotknięcie ich powoduje zamknięcie powiek. Włosy czuciowe są podobne są do zwykłych ale ponad dwukrotnie grubsze i osadzone trzykrotnie głębiej. Całe ciało psa, również łapy jest pokryte zakończeniami nerwów wrażliwymi na dotyk. Za siatkówką płodów powstaje specjalna błona odblaskowa zwana tapetum lucidum. Odbija wpadające światło z powrotem do siatkówki przez co szczenięta widzą lepiej w kiepskim oświetleniu. Płody mają zęby mleczne, które są zalane dziąsłami. Wyrżną się dopiero trzy do pięciu tygodni po urodzeniu.

 

DZIEŃ 56.

 

 

DZIEŃ 57.

 

 

DZIEŃ 58.

 

 

DZIEŃ 59.

 

 Płody psów rozwijają się tak szybo, że w 59 dniu organizmy tych zwierząt są niemal całkowicie ukształtowane. Do narodzin zostały cztery dni. Psy mają wąsy i pazury. 

 

DZIEŃ 60.

 

 Matki są coraz bardziej niespokojnie, podczas tych ostatnich dwóch- trzech dni postarają się znaleźć bezpieczne miejsce na czas porodu. Pod koniec ciąży w macicy robi się ciasno i płody odczuwają rosnący ucisk. Dociskanie do ścian macicy oznacza mniejsze zaopatrzenie w tlen. To brzmi groźnie jednak niższy poziom tlenu jest jednym z sygnałów, które mogą wywołać skurcze u matki. Poród całego miotu może dobiec końca w ciągu godziny, może również trwać 12 godzin. Mniej więcej 36-48 godzin przed rozpoczęciem akcji porodowej stężenie progesteronu obniża się, prowadzi to do przedporodowego spadku temperatury z 38 °C do 36 °C - jest to pierwszy znak rychłego porodu.

 

DZIEŃ 61.

 

 

DZIEŃ 62.

 

 

DZIEŃ 63.

 

 Spędziwszy w macicy 62 dni szczenięta są gotowe przyjść na świat. Początek porodu wyznacza produkcja oksytocyny przez przysadkę mózgową. Jest to główny hormon uczestniczący w prokreacji, odpowiedzialny za zachowania seksualne oraz związki. Po dostaniu się do krwi samicy stymuluje wytwarzanie się mleka, ma też duże znaczenie dla psychiki bowiem u wszystkich ssaków także u ludzi oksytocyna wyzwala poczucie zaufania i czułości, pomaga matce budować więź z potomstwem. U ludzi oksytocyna jest jednym z hormonów miłości - wydzielana u kobiet ma skład podobny do wazopresyny, jest odpowiedzialna za poczucie bliskości i przywiązanie zarówno do partnera jak, i do dziecka. Oksytocyna jest produkowana przez samicę podczas całej ciąży i pomaga zachować równowagę emocjonalną; redukuje stres, wspomaga wchłanianie substancji odżywczych i nasila senność, dzięki czemu samica ogranicza wysiłek fizyczny. Jej funkcja i poziom wzrasta jednak podczas całego porodu, przede wszystkim oksytocyna wywołuje skurcze macicy. Największą wartość osiąga podczas wydalania łożyska, po czym stopniowo opada. Łożysko, które śladem szczenięcia wychodzi przez pochwę ma do spełnienia ostatnią rolę; zawiera duże stężenie tego hormonu dlatego matka zjada je. To jednak nie jedyny powód, dla którego w świecie zwierząt samice zjadają łożysko. Jego intensywny zapach; w końcu to ogromny magazyn krwi mógłby przyciągnąć drapieżników. Oksytocyna jest produkowana również przez szczenięta i w kilka minut po porodzie zarówno u matki jak i dziecka poziom tego hormonu jest bardzo duży, dr Sarah Buckley (autorka książki pt: "Gentle Birth, Gentle Mothering") określa ten moment jako "kąpiel w ekstatycznym koktajlu hormonalnym". Dalsze wydzielanie oksytocyny jest pobudzane przez kontakt cielesny, wzrokowy oraz poprzez pierwsze karmienie tuż po porodzie. Szczenięta skomląc i ssąc stymulują przysadkę mózgową u suki. 

 Mięśnie maciczne kurczą się nieregularnie. Rozluźniając się powodują rozwarcie macicy, pochwy i sromu. Kanał porodowy staje się miękki, szerszy i nawilżony co znacznie ułatwi poród. Wraz z rozwarciem suka odczuwa coraz częstsze i silniejsze skurcze porodowe jednak im bardziej spokojna jest samica tym więcej oksytocyny dostanie się do krwi; a to sprzyja efektywności skurczów. Zachowanie suk w pierwszej fazie porodu jest bardzo charakterystyczne; są energiczne, podekscytowane, próbują podrzeć posłanie.

 Skurcze stają się bardziej regularne, suka zaczyna dyszeć i kładzie się by ułatwić sobie parcie. Płody ustawiają się głowami do przodu choć czasami zdarza się, że szczenię przychodzi na świat pośladkami. Rosnący poziom oksytocyny powoduje zmianę zachowania suki, która zaczyna skupiać się na tym co dzieje się wewnątrz niej i ignoruje wszystko co jest na zewnątrz.

 Jeżeli wszystko przebiega prawidłowo suka sama znajduje sobie sposoby na łagodzenie bólu porodowego np. próbuje różnych pozycji, różnych sposobów oddychania. Gdy zbliża się skurcz przyjmuje określoną pozycję, za każdym razem tę samą. Takie zachowanie nazwane jest "rytuałem porodowym" i poród przebiega dynamicznie. Jeżeli suka nie czuje się bezpiecznie lub komfortowo, to taka sytuacja może spowodować spowolnienie porodu albo co gorsza jego zahamowanie. Szczenięta przychodzą na świat przez cesarskie cięcie. 

 Zdarza się, że suki nie panują nad swoimi emocjami i zachowaniem, nie mogą znaleźć sobie miejsca, przy każdym skurczu przyjmują inną pozycję, zastygają w bezruchu, co powoduje jeszcze większy ból lub gryzą właściciela aby sobie ulżyć. Jednak podczas trwania całego porodu na samicę działają naturalne opiaty czyli beta-endorfiny (ßEND). Właściwości tych substancji są podobne do morfiny czy heroiny, wydzielane przez przysadkę mózgową działają jako substancje znieczulające, zmniejszające ból i stres. Największy poziom tego hormonu pojawia się tuż po urodzeniu szczenięcia, powodując niemalże całkowite zniesienie bólu i przypływ olbrzymiej radości. Aby do tego doszło suka musi mieć kontakt z dzieckiem tuż po porodzie. Dodatkowo podczas pierwszego karmienia endorfiny obecne w mleku matki wyzwalają wzajemną, przepełnioną miłością i zależnością więź miedzy matką a potomkiem.

 Kolejnym etapem jest moment, kiedy organizm rodzącej samicy przygotowuje ją do parcia, a rozwarcie jest kompletne. Do krwi wydzielana jest wówczas adrenalina - hormon przetrwania. Adrenalina wydziela się gdy przeżywamy stres, lęk, poczucie zagrożenia i działa antagonistycznie do oksytocyny więc pojawienie się jej w I okresie porodu może osłabić lub całkowicie wyciszyć czynność skurczową. Adrenalina jest potrzebna organizmowi podczas II okresu porodu; w czasie parcia, kiedy organizm samicy potrzebuje maksymalnej mobilizacji. Na tym etapie porodu rodząca najbardziej oczekuje rychłego końca. U ludzi to moment tzw. "kryzysu 7 centymetra" gdy rozwarcie u kobiety sięga 7cm. U psów ze względu na ich różnice morfologiczne rozwarcie jest zróżnicowane.

 Suka pod wpływem adrenaliny może przejawiać gwałtowne zachowanie, silniej odczuwa stres. Zdarza się, że opuszcza gniazdo jak by chciała uciec lub przyjmuje pozycję stojącą, czujną. Siła, która spycha główkę szczenięcia zmusza samicę do pomagania sobie krzykiem lub kąsaniem właściciela. Po porodzie poziom adrenaliny opada i należy zadbać o odpowiednią temperaturę otoczenia bowiem organizm jest wtedy wrażliwy na zimno. Szczenię również produkuje adrenalinę, akcja porodowa także dla szczeniąt jest bolesna i stresująca, zgniatanie pępowiny ogranicza dostęp tlenu. Ciągłe skurcze przepychają szczenięta w stronę waginy i odrywają łożysko od ściany macicy. Hormon ten chroni noworodka przed niedotlenieniem podczas porodu. 

 Matka instynktownie przebija worek owodniowy i wylizuje szczenię, to zmusza je do oddychania. Gdy tylko szczenię wydostanie się, jego płuca oczyszczą się z płynu. Napływające do nich powietrze rozszerza pęcherzyki. Wszystkie najważniejsze narządy szczeniąt pracują już samodzielnie więc można przeciąć pępowinę choć suka często odgryza ją sama. Prolaktyna nazwana jest "hormonem macierzyńskim". Jej poziom jest wysoki podczas ciąży, aby na czas porodu zmniejszyć swoje stężenie we krwi i powrócić w jego końcowej fazie. Jest odpowiedzialna za syntezę mleka i karmienie piersią. Mechanizm porodu jest bardzo precyzyjny i logiczny ale obecnie rzadko można zaobserwować niezakłócony poród, sztuczna selekcja prowadzona przez hodowców na całym świecie często zaburza te procesy powodując problemy u psów rasowych.

 Narodziny rozpoczynają wędrówkę szczeniąt na tym świcie ale one już przebyły niezwykłą drogę podczas dwu miesięcznego pobytu w macicy matki. Charakteryzując się własną unikalną matrycą genetyczną wykształciły: pysk, łapy, oczy. Mają mózg i układ nerwowy kontrolujący ich ciało, żołądek i jelita żeby trawić pokarm, oraz serce przepompowujące krew. Nauczyły się oddychać, jeść, pamiętać. Mówić matce, że są głodne, zmęczone, szczęśliwe lub coś je boli. Wszystko jeszcze przed narodzeniem. Teraz są gotowe na spotkanie ze światem. 

 

 

 

Opracowanie w oparciu o źródła:

In The Womb: Dogs, National Geographic Channel

In The Womb: Identical Twins, National Geographic Channel

In The Womb: Mammals, National Geographic Channel

Praca zbiorowa pod redakcją Andrzeja Dubiela, Rozród psów - Wydanie III, UWP we Wrocławiu - Wojciech Niżański Fizjologia ciąży suk.

Malcolm B. Willis, Poradnik dla hodowców psów. Genetyka w praktyce, PWRiL

Why Dogs Smile And Chimpanzees Cry, dokument USA, 1999

prof. dr Elżbieta Junikiewicz, Genetyka - umaszczenia psów, [CD-ROM] 2003-20010

Lyudmila N. Trut, Early Canid Domestication: The Farm-Fox Experiment, American Scientist

Sarah Buckley, Gentle Birth, Gentle Mothering, Ten Speed Press, 2009

PZ Myers, tłumaczenie Małgorzata Koraszewska, Powtórzenia tandemowe a zróżnicowanie morfologiczne, [online], www.racjonalista.pl/kk.php/s,5590

Human Embryology, [online], www.embryology.ch

Stage of cat pregnancy, [online], www.pet-informed-veterinary-advice-online.com

Wikipedia - wolna encyklopedia, [online], http://pl.wikipedia.org